Chỉ dày chưa đến một trăm trang nhưng “Ông già và biển cả” của Ernest Hemingway đã đoạt giải Pulitzer cho tác phẩm hư cấu và cũng góp phần quan trọng để nhà văn được nhận Giải Nobel văn học. Có thể coi đây là tác phẩm nổi tiếng nhất trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn, là minh chứng tiêu biểu cho nguyên lí “tảng bang trôi” nổi tiếng của Hemingway.

Nhân vật trung tâm của tác phẩm là ông lão người Cuba, Santiago. Ông là một người đi biển tài ba với quá khứ lẫy lừng nhưng lúc về già, không thể ra biển, ông vẫn muốn chứng minh cho tất cả mọi người rằng ông vẫn còn sức mạnh. Ông lão một mình ra biển và đợi chờ trong suốt tám mươi tư ngày đêm nhưng chẳng thể tìm thấy một con cá nào. Không tuyệt vọng, ông vững tin vào tay nghề và nghị lực của mình, tiếp tục ra xa hơn và thực sự đã gặp được một con cá kiếm khổng lồ. Ông đã cố gắng chiến đấu trong ba ngày đêm vật lộn với con cá kiếm ấy trên biển vùng Giếng Lớn khi ông câu được nó. Cuối cùng, chiến thắng thuộc về ông lão Santiago nhưng bi đát thay, trên đường đưa được xác con cá kiếm về bờ, một lần nữa ông phải chiến đấu với lũ cá mập và khi về được bờ, con cá kiếm khổng lồ chỉ còn là một đống xương khổng lồ.

Có thể nói nội dung của cuốn tiểu thuyết không có nhiều bề bộn như điều mà đúng ra tiểu thuyết nên có: nhân vật ít, sự kiện không nhiều, có chăng chỉ là những cao trào vừa phải nhưng đây lại được coi là cuốn tiểu thuyết với ngòi bút đạt đến đỉnh cao. Đầu tiên phải kể đến sự kén người đọc của tác phẩm này, trong tác phẩm này Hemingway đã triệt để dùng nguyên lý mà ông gọi là “tảng băng trôi”, chỉ mô tả một phần nổi còn lại bảy phần chìm và điều đó yêu cầu rất nhiều hiểu biết cũng như sự chủ động tìm tòi từ phía người tiếp nhận, không phải ai cũng dễ dàng giải mã những khoảng trống, khoảng trắng mà nhà văn đã cố tình tạo ra.

Và đặc biệt là nội dung tuy ít nhưng cực kì lắng đọng, nó lắng đọng những triết lí nhân sinh qua từng chi tiết, tình huống một, một khả năng bao chứa nén căng đến cực độ những giá trị nhân văn nơi con người. Ông lão Santiago quyết chí ra khơi khi ở vào tuổi 74- cái tuổi không còn thích hợp để “chiến đấu” chính là biểu hiện cho khát khao khẳng định giá trị bản thân của mỗi con người, dù là ai, ở vào thời gian nào, hoàn cảnh nào.

Ebook
Ernest Hemingway
Văn học

Và khi ông ra đến khơi xa, sau bao nhiêu ngày chờ đợi kiên trì, con cá kiếm mới xuất hiện đó là một triết lí rõ ràng về công sức của những ngày chờ đợi và tìm kiếm cơ hội. Con cá kiếm là cơ hội để khẳng định bản thân của Santiago và tại sao nó không xuất hiện ngay ngày đầu ông lão ra khơi mà chỉ xuất hiện khi lòng kiên trì của ông đã được khẳng định? Không phải là do Santiago ra khơi mà tìm được con cá mà do ông đã kiên trì suốt tám mươi tư ngày để chờ nó, nó mới xuất hiện. Cơ hội ở đời của mỗi con người cũng vậy: không có điều gì đến với ta một cách dễ dàng, đặc biệt là những cơ hội, chỉ khi con người ta đủ kiên trì và nghị lực thì cơ hội mới đến. Nếu Santiago nản lòng mà bỏ về sau nhiều ngày không bắt được con cá nào thì hẳn cả đời ông không bao giờ thấy được một con cá kiếm kiêu hùng đến vậy! Không chỉ là biểu tượng cho cơ hội mà con cá kiếm khổng lồ còn là biểu trưng cho những khó khăn, gian nan mà con người phải vượt qua. Để có thể thành công, cơ hội là chưa đủ, nếu không có tay nghề lão luyện và ý chí sắt đá thì cơ hội của ông lão khi cá kiếm xuất hiện sẽ vụt bay trong tích tắc.

Khi biểu tượng về con cá kiếm kiêu hùng đã hoàn thành ý nghĩa truyền tải thông điệp của nó thì hình ảnh biểu tượng khác lại xuất hiện: hình ảnh của lũ cá mập đến rỉa xác cá kiếm sau khi chết ở gần cuối thiên truyện. Tại sao Hemingway không dừng câu chuyện lại ở sự chiến thắng của ông lão với con cá kiếm? Như vậy không phải câu chuyện đã đủ rồi hay sao khi mà Santiago đã thành công trong việc khẳng định giá trị bản thân? Đó là nhà văn muốn nhắn gửi tới chúng ta một điều rằng: con đường để đạt được thành công thì gian nan nhưng để giữ được thành công ấy trong suốt hành trình dài thì còn gian nan hơn. Bằng chứng là đánh thắng con cá kiếm khổng lồ nhưng ông lão vẫn phải đánh bại lũ cá mập để bảo vệ “thành quả” của mình. Đàn cá mập ấy đâu chỉ là những nguy hiểm, khó khăn trên con đường bảo vệ thành công mà còn là những cám dỗ, những tác nhân có hại cho những người đạt được thành công. Nếu mất đi nghị lực, tỉnh táo thì thành công ngày nào mà ta cố gắng đạt được sẽ trở nên vô nghĩa.

Đặc biệt, chi tiết cuối truyện khi con cá kiếm kiêu hùng ngoài khơi khi đã bị ông lão đánh bại mang về thì chỉ còn là một bộ xương khô. Khi mà ông lão chưa bắt được con cá kiếm, nó đẹp đẽ và oai hùng làm sao nơi khơi xa kia nhưng khi ông lão đã bắt được nó, nó lại chỉ là một bộ xương xấu xí, vô dụng. Bộ xương ở đây cũng là một hình ảnh biểu tượng nữa, nó gắn với chiêm nghiệm triết lí sâu sắc: Ước mơ khi con người ta chưa đạt được thì nó to lớn, vĩ đại, oai hùng nhưng khi ta đã đạt được rồi, nó trở nên bé nhỏ, bình thường, thậm chí tầm thường làm sao.

Còn vô vàn những “lớp băng” bên dưới câu chữ nhà văn mà mời gọi người đọc giải mã. Nhưng trên tất cả, có một triết lí mà nhà văn muốn gửi đến bạn đọc xuyên suốt cả cuốn tiểu thuyết, qua từng chi tiết móc xích, đó chính là: “Con người có thể bị tiêu diệt chứ không thể bị đánh bại”. Tác phẩm là bản anh hùng ca ca ngợi sức lao động và khát vọng của con người!